Hoofdafbeelding bij Waar komt het woord etymologie vandaan?

Waar komt het woord etymologie vandaan?

door

in

Etymologie komt oorspronkelijk van het Oudgriekse etumologíā, gevormd uit étumo (het ware van een woord) en logia (wetenschap, onderzoek). Het betekent letterlijk: het zoeken naar de waarheid achter een woord.

Etymologie staat tegenwoordig voor de wetenschap die de geschiedenis en herkomst van woorden onderzoekt. Zie het als het naar een historische verklaring waarom we een woord op een bepaalde manier schrijven, gebruiken en uitspreken.

De etymologie van etymologie

Etymologie vergaarde bekendheid door het encyclopedische Etymologiae van Isidorus van Sevilla, geschreven net na de val van het Romeinse Rijk, rond het jaar 600. In Etymologiae onderzocht Isidorus objecten en zaken door ze in verband te brengen met de oorspronkelijke betekenis van de woorden te kijken. Zijn levenswerk wordt gezien als de eerste encyclopedie ooit gemaakt en is eeuwenlang als naslagwerk gebruikt door wetenschappers.

Het woord is ofwel via het Oudfranse ethimologie (woordherkomst) of direct uit het Latijnse etymologia in onze taal terecht gekomen.

Etymologie duikt volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands voor het eerst op in 1521. Bij zijn introductie is de betekenis van etymologie woordafleiding. Destijds zagen we het echter nog als een pseudo-wetenschap: men wist nog niet zo goed hoe je feitelijk de herkomst van en woord kon bepalen.

Dit veranderde in 1599, met de verschijning van Etymologicum Teutonicae Linguae (Etymologie van de Germaanse Talen) van taalpionier Cornelis van Kiel aka Cornelis Kiliaan. Hierin nam hij uitgebreid (check hier een naslagwerk) onze toenmalige taal onder de loep. Het duurde echter nog tot de 19e eeuw voordat het als een volwaardige wetenschap werd gezien.

Hoe bepaal je de herkomst van een woord?

De herkomst van een woord is op verschrikkelijk veel manieren te verklaren, maar hierbij de drie meest voorkomende verbanden.

1.  De bron van een woord

Veel woorden die we in het Nederlands gebruiken, vinden hun oorsprong in talen uit de Oudheid, zoals het Grieks, Latijn of het Oergermaans (een overkoepeling van talen in West-, Noord- en Midden-Europa). Deze woorden pikken we soms op door oude geschriften of van een andere taal (het Frans is van grote invloed geweest op het Nederlands), maar veel Oergermaanse woorden zijn langzaam geëvolueerd tot wat ze nu zijn.

Voorbeeld: Muziek gaat helemaal terug tot de Griekse mythologie. Dit woord is oorspronkelijk vernoemd naar de Griekse Godinnen van de zang, kunst en wetenschap, de Muzen. Oorspronkelijk betekent muziek: de kunst der muzen.

Hoofdafbeelding bij Idyllisch: betekenis en etymologie
Wij vingen het woord idyllisch op tijdens de 18e eeuw, toen de dichtvorm idylle een enorme sprong maakte in populariteit.

2. Technologische of geschiedkundige ontwikkelingen

Soms is een woord populair geworden door een trend of gevormd door bepaalde ontwikkelingen in de geschiedenis. Nostalgie kwam bijvoorbeeld in onze taal tijdens de Industriële Revolutie, toen men meer en meer ging verlangen naar het vreedzame leven van vroeger.

Of wat dacht je van computer? Oorspronkelijk stond dit voor rekenen of een (menselijke!) rekenaar, maar door de noodzaak naar apparaten die moeilijke berekeningen voor ons konden doen, is het gevormd tot het handige hulpmiddel dat we nu kennen.  

3. Volksetymologie

Volksetymologie is het (verkeerd) interpreteren, opschrijven of uitspreken van een woord. Sommige woorden vormen zich puur door ons eigen taalgebruik. Soms spreken we een bepaald woord zo vaak op een bepaalde manier uit, dat we het na verloop van tijd hierop maar gaan aanpassen.

Dit is bijvoorbeeld de reden dat we sprookje zo schrijven. Door spellingsregels uit de 16e eeuw, moet je het eigenlijk als spreukje schrijven – maar doordat we het steevast anders uitspraken, is het sprookje gebleven.

Etymologie-introductie: 6 woorden met een hele leuke etymologie
Overzicht van alle woordherkomsten