Hoofdafbeelding bij etymologie van op het nippertje

De etymologie van op het nippertje

Dat was op het nippertje. Oftewel: dat lukte nog maar net. Maar waarom zeggen we dat eigenlijk? Neem een nipje van je drinken en ontdek de etymologie van op het nippertje.

Op het nippertje is een uitdrukking, en afgeleid van twee woorden die beide ook veelvuldig in gezegdes zijn gebruikt: nippen en nijpen.

Van origine betekende nippen ‘drinken’ of ‘slokje nemen’, maar later stond het ook voor ‘erop aankomen’ (het spande erom). Meer dan eens stond de krijgskans op ’t nippen, (meer dan eens dreigden de oorlogskansen te keren) schreven we in 1841 volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands.

Juist die laatste betekenis is meegenomen voor op het nijpertje (ternauwernood), dat sinds 1864 in onze taal kwam.

Leuk feitje: Officieel zou de uitdrukking ‘op de nipper’ moeten zijn, maar op het nippertje als verkleinwoord vonden wij zo leuk, dat dat bleef hangen.

Van op het nijpertje naar op het nippertje

Het is niet zo gek dat we in eerste instantie ‘op het nijpertje’ spelden. Nijpen is een synoniem van nippen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit deze zin uit 1641: alst op t’nijpen quam (toen het er echt op aankwam).

Ook nijpen is een graag geziene gast in oud-Nederlandse gezegdes. Dit komt door zijn heerlijk metaforische betekenis. Nijpen stond oorspronkelijk voor klemmen of knijpen, maar die associatie werd al snel vervangen door dringend of beklemmend. Kranten schreven van nijpende armoede (beklemmende armoede), maar ook: het is op het nijpertje (er moet nu worden gehandeld).

Op het nijpertje, op het nippertje… Dan is de stap naar er is nét op tijd (op het nippertje) gehandeld, niet eens meer zo groot hé? Uiteindelijk werd op het nippertje een vaste uitdrukking om aan te geven dat iets ‘ternauwernood’ was.

Nog een leuk feitje: Nipt (als in: een nipte zege) heeft niets met nippen te maken. Dit is een afleiding van het Vlaamse woord ‘nipte’ (op het randje), en is dankzij de sportjournalistiek ook in Nederland bekend geworden.

Meer etymologievoer: Waar komt te allen tijde vandaan?
Wist je dat… Valentijnsdag al sinds de Romeinse tijd bestaat?