De rol van elf en fee in folklore (in vogelvlucht)
Bij mij roept een elf een hele andere associatie op dan fee. Bij de een denk ik aan Lord of the Rings, bij de ander denk ik aan Disney. Maar als je er elfje of feetje van maakt; dan vervaagd dit. Beide zijn kleine, vliegende wezens met schattige vleugels. Misschien hebben ze ook nog een toverstaf. Dit is niet gek: strikt genomen zijn een elf en een fee hetzelfde. Maar als dat zo is, waar komt dat verschil dan vandaan?
Er is fascinerend veel folklore over elfen. Deze lijkt zijn oorsprong te kennen in de Keltische mythologie, en is al zo oud als de 9e eeuw: het waren bijvoorbeeld wezens uit de aes sid. Oudiers voor de heuvel van de elven. De wetten van de tijd waren hier anders, eten was er in overvloed en de wezens waren vaak mooier.
Deze Keltische mythologie kroop ook in de Vikingen en hun Noorse geloofsovertuigingen. In IJsland leefden de Alfár (waar ons woord voor elf vandaan komt!) niet ver weg van andere mensen; misschien zelfs onder elkaar. Alfár stond waarschijnlijk voor wit wezen. Ze ruilden zelfs wel eens hun kinderen met die van ons om. Changelings heette dat ook wel met een mooi Engels woord.
Van elf tot fee
In en na de Middeleeuwen kwamen ze voor in ridderverhalen, zoals die over Koning Arthur (jeweetwel, van die ronde tafel). Maar waar de elfen in de Scandinavische en Keltische mythologie voornamelijk mannen waren, werd Koning Arthur juist door een beeldschone vrouwelijke elf aan het eind van zijn leven naar een andere wereld gebracht. Deze wereld, Isle of Avalon, werd geregeerd door negen zusters.
De Fransen smulden ze van verhalen als deze, en doopten ze om tot contes de fees. Verhalen over elfen. Die beeldschone elf die de bejaarde Koning Arthur redde? Haar naam was Morgain la Feé. En juist hier komt ons woord voor fee vandaan, toen deze sprookjes werden vertaald. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands zegt dat fee helemaal terugslaat op het Latijnse fata (schikgodin; maar ook het meervoud van lot). Het Engelse fairytale slaat ook terug op fee.
Dat wij hier in ons prachtige kikkerlandje die associatie niet hebben, komt omdat onze sprookje een verkleinwoord is van spreuk (vertelling). En ja, ze hadden inderdaad eigenlijk spreukjes moeten heten. Maar dat ging niet helemaal goed in de Middeleeuwen. Nederlandse sprookjes waren doorgaans ook meer fabels; verhalen waar dieren een grote rol spelen.
Elf was soms zelfs onderdeel van de cultuur
Voor ons is een elf daarom ook vooral iets mythisch, iets onbereikbaars.
Elves and Fairies, een boek van Matthias Egeler, beschrijft echter dat dit in andere landen wel anders is. Ze waren onderdeel van de cultuur, met name in gebieden buiten de steden. De heuvels zaten vol elfen in IJsland, omdat er zo toch meer tekenen van leven waren in een verder leeg gebied. Daarom leken ze daar ook zoveel op mensen. In Ierland, speelden feeën zelfs een rol in het geloof. Hield je je niet aan bepaalde (Christelijke) rituelen, dan kon het zomaar zijn of jij of je pasgeboren kind verwisseld werd door een elfje. Ongeboren kinderen waren niet dood: ze kregen bij de elven juist een prachtig leven.
Elven waren soms zelfs onderdeel van de rechtszaal: zo werd Franse volksheldin Jeanne d’Arc door partijdige rechters op de brandstapel gegooid omdat ze zogenaamd slingers ophing voor een fee in een waterbron, en niet voor de moeder van Jezus. In de 19e eeuw is in Ierland een vrouw vermoord omdat ze een changeling zou zijn.
Ondeugende feetjes
De elf en de fee zijn door de geschiedenis dus zeker veranderd, maar ze sloegen op hetzelfde mythische wezen. Wezens uit een onbereikbaar land, vol rijkdommen en weelde, vrouwen van bijzondere schoonheid. Ze waren rechtvaardig, maar hadden ook een schaduwzijde.
Om deze reden zijn misschien wel de kleine, meer ondeugende varianten van elfen populair geworden. Wezentjes die kattenkwaad uithaalden met mensen. Wikipedia schrijft dat William Shakespeare een belangrijke rol speelde met dit idee, met zijn Midzomernachtdroom, waar de hoofdrolspelers gevleugelde feeën in het bos tegenkomen.
Het kwam misschien wel tot een hoogtepunt kwam met verhalen als Peter Pan begin 20e eeuw, waar Disney medio 1950 een animatiefilm over maakte. Maar ook de elfjes van de Kerstman. Kleine wezentjes met veelal hoge stemmetjes en een neiging tot kattenkwaad. En toen bracht Tolkien met Lord of the Rings ineens die klassieke, bloedmooie elfen uit de Noorse mythologie weer helemaal terug.
Het is gewoon de schuld van Disney
Het feit dat we ze tegenwoordig toch als twee verschillende wezens zien, hebben we onder andere aan Disney en Lord of the Rings te danken. Maar in wezen hebben we het dus over hetzelfde, ehm, wezen.
Ja, we geven gewoon moderne popcultuur de schuld, en niet tweeduizend jaar aan verschillende interpretaties van elfen en feeën. Veel beter. Maar als iemand je dus vertelt dat Tinkerbell en Legolas toch écht twee verschillende wezens zijn, verwijs diegene gewoon naar dit artikel. Of nog beter: lees dat eerder genoemde boek Elves and Fairies. Daar staan nog veel meer leuke verhalen in!
